Xưng hô trong họ hàng thế nào cho đúng?

Tuổi tác không quyết định vai vế

Điều quan trọng nhất khi xưng hô trong dòng họ là phải xác định quan hệ theo thế hệ và nhánh gia đình, chứ không căn cứ vào tuổi.

Bởi vậy, chuyện một người lớn tuổi hơn nhưng vẫn phải gọi người ít tuổi hơn là anh, chú hoặc bác hoàn toàn có thể xảy ra. Chẳng hạn, một người thuộc thế hệ của cha dù tuổi còn trẻ vẫn được những người thuộc thế hệ con cháu gọi theo vai của mình.

Hiểu được nguyên tắc này sẽ giúp tránh khá nhiều tình huống lúng túng trong những dịp giỗ họ, chạp mộ, lễ Tết hay gặp mặt đại gia đình.

Cách gọi những người bên nội

Đối với họ hàng thuộc phía cha, có thể ghi nhớ một số quan hệ phổ biến như sau:

• Cha mẹ của cha được gọi là ông nội, bà nội.
• Cha của ông nội thường gọi là cụ, ở một số gia đình có thể dùng cách gọi cố tùy thế hệ và tập quán địa phương.
• Anh trai của ông nội thường gọi là ông bác; em trai của ông nội gọi là ông chú.
• Anh trai của cha gọi là bác; vợ của bác gọi là bác gái.
• Em trai của cha gọi là chú; vợ của chú gọi là thím.
• Chị hoặc em gái của cha gọi là cô; chồng của cô thường gọi là chú hoặc dượng, tùy phong tục từng vùng.

Đối với con cháu cùng thế hệ, cách gọi còn phụ thuộc vào thứ bậc của cha mẹ hai bên. Vì vậy, không nên chỉ nhìn tuổi để tự xác định người nào là anh, chị hay em.

Cách gọi những người bên ngoại

Quan hệ phía mẹ cũng có hệ thống xưng hô riêng khá rõ ràng:

• Cha mẹ của mẹ là ông ngoại, bà ngoại.
• Anh hoặc em trai của mẹ gọi là cậu.
• Vợ của cậu gọi là mợ.
• Chị hoặc em gái của mẹ gọi là dì.
• Chồng của dì thường được gọi là dượng.

Ở một số địa phương, cách gọi có thể khác đôi chút. Có nơi phân biệt rõ anh của mẹ và em của mẹ; cũng có nơi sử dụng cách gọi theo tập quán lâu đời của dòng họ. Vì vậy, khi ghi chép gia phả nên ưu tiên cách xưng hô đã được gia đình và địa phương sử dụng ổn định qua nhiều thế hệ.

Vì sao có người ít tuổi hơn nhưng lại ở “vai trên”?

Đây là điều người trẻ thường dễ nhầm nhất.

Một dòng họ có nhiều nhánh phát triển qua các thế hệ với tốc độ khác nhau. Có gia đình sinh con sớm, có gia đình sinh con muộn; có nhánh đã sang đời thứ sáu, thứ bảy nhưng một nhánh khác mới đến đời thứ năm. Vì vậy, hai người chênh lệch nhau hàng chục tuổi vẫn có thể thuộc hai thế hệ khác nhau trong phả hệ.

Bởi thế, trong sinh hoạt họ tộc, câu hỏi quan trọng không phải là “người này bao nhiêu tuổi?”, mà là “người này thuộc đời nào và là con cháu của nhánh nào?”

Khi xác định được vị trí ấy, cách xưng hô sẽ trở nên rõ ràng hơn.

Không chắc thì nên hỏi

Gặp một người trong họ mà chưa biết gọi thế nào không phải chuyện đáng ngại. Cách đơn giản nhất là hỏi cha mẹ, ông bà hoặc một người hiểu rõ phả hệ:

“Người này con/cháu phải gọi bằng gì ạ?”

Một câu hỏi nhỏ có thể tránh được cách gọi sai vai và đồng thời giúp người trẻ hiểu thêm về mối quan hệ giữa các thành viên trong dòng họ.

Đây cũng là một cách truyền lại kiến thức gia đình rất tự nhiên: qua mỗi lần hỏi, người trẻ biết thêm một nhánh họ, một mối quan hệ và một câu chuyện về tổ tiên.

Gia phả số giúp việc xác định vai vế dễ dàng hơn

Trước đây, muốn biết một người thuộc đời nào thường phải hỏi các bậc cao niên hoặc tìm trong những cuốn gia phả viết tay. Ngày nay, khi gia phả được số hóa, việc tra cứu có thể thuận tiện hơn rất nhiều.

Chỉ cần tìm tên một thành viên, người xem có thể biết người đó thuộc đời thứ mấy, là con của ai, thuộc chi hoặc nhánh nào, có quan hệ như thế nào với những thành viên khác. Từ những dữ liệu đó, việc xác định cách xưng hô cũng trở nên nhanh chóng và chính xác hơn.

Đối với thế hệ trẻ sống xa quê, đây còn là một cách để hiểu mình thuộc về đâu trong cây gia đình, nhận biết họ hàng khi gặp nhau và từng bước làm quen với lịch sử của chính dòng tộc mình.

Xưng hô đúng cũng là một cách gìn giữ gia phong

Một tiếng “ông”, “bác”, “chú”, “cô”, “cậu”, “dì” được gọi đúng vai tưởng như chỉ là chuyện nhỏ, nhưng phía sau đó là cả một hệ thống quan hệ gia đình được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Biết đúng vai để gọi đúng tên không chỉ giúp giao tiếp thuận tiện hơn. Đó còn là cách mỗi người nhận biết vị trí của mình trong dòng họ, thể hiện sự tôn trọng đối với người đi trước và giữ gìn sự gắn kết giữa những người cùng chung nguồn cội.

Trong đời sống hiện đại, khi các thành viên một dòng họ có thể sinh sống ở nhiều địa phương, thậm chí nhiều quốc gia khác nhau, việc lưu giữ gia phả và hướng dẫn cách xưng hô cho con cháu càng có ý nghĩa. Bởi biết mình gọi nhau thế nào cũng chính là một bước để biết mình có quan hệ với nhau ra sao.

H.T.T