Vai trò của trưởng tộc trong dòng họ hôm nay

Trong nhiều dòng họ Việt Nam, trưởng tộc là một vị trí có ý nghĩa đặc biệt. Người giữ vai trò này thường đại diện cho sự tiếp nối giữa các thế hệ, đứng ra chủ trì một số nghi lễ quan trọng và là một trong những người được con cháu tìm đến khi có việc chung của dòng họ. Ngày trước, trong một số dòng họ, trưởng tộc có thể đồng thời giữ gia phả, quản lý tài sản hương hỏa, chủ trì tế lễ và tham gia giải quyết nhiều công việc nội bộ. Nhưng xã hội đã thay đổi rất nhiều. Con cháu sống phân tán, tài sản chung cần được quản lý minh bạch, nhiều công việc đòi hỏi kiến thức chuyên môn và những vấn đề thuộc pháp luật không thể giải quyết chỉ bằng lệ họ. Vì vậy, vai trò của trưởng tộc ngày nay cũng cần được nhìn nhận theo một cách phù hợp hơn: giữ nếp, đại diện truyền thống, kết nối các thế hệ và góp phần giữ sự hòa thuận, chứ không phải nắm toàn bộ quyền quyết định trong dòng họ.

Trưởng tộc là ai?

Cách xác định trưởng tộc không hoàn toàn giống nhau ở mọi dòng họ.

Theo tập quán của một số họ, vị trí này được xác định theo thứ bậc trong chi trưởng hoặc theo người nối tiếp một nhánh chính. Có nơi gọi là trưởng họ, có nơi phân biệt trưởng tộc với trưởng chi, trưởng phái hoặc người chủ tế.

Một số dòng họ hiện nay lại lựa chọn người đứng đầu thông qua sự thống nhất của các chi dựa trên nhiều yếu tố như tuổi tác, uy tín, hiểu biết về gia phả, khả năng tập hợp con cháu và mức độ sẵn sàng đảm nhận công việc chung.

Vì vậy, không nên cho rằng chỉ có một cách duy nhất để xác định trưởng tộc.

Điều quan trọng là dòng họ có quy ước rõ ràng, các chi cùng biết và tôn trọng cách lựa chọn ấy.

Trưởng tộc không đồng nghĩa với người có toàn quyền

Đây là điểm rất cần làm rõ trong sinh hoạt dòng họ hiện đại.

Trưởng tộc có thể có vị trí cao về truyền thống, nhưng không vì thế mà một mình quyết định tất cả các vấn đề.

Những việc liên quan đến:

Tiền quỹ.

Xây dựng, tu bổ từ đường.

Tài sản chung.

Đất đai.

Quy hoạch khu mộ.

Vận động đóng góp lớn.

Sửa đổi tộc ước.

Những dự án chung của dòng họ.

nên được bàn bạc theo quy chế và có sự tham gia của Hội đồng gia tộc hoặc đại diện các chi.

Uy tín của trưởng tộc càng cao thì càng nên thể hiện ở khả năng lắng nghe, điều hòa và tạo sự đồng thuận, chứ không phải ở việc mọi người phải làm theo một quyết định cá nhân.

Vai trò quan trọng nhất: giữ mạch truyền thống

Dù nhiều chức năng đã thay đổi, trưởng tộc vẫn thường là một trong những người có vai trò đặc biệt trong việc duy trì các nghi lễ và truyền thống chung.

Trong ngày giỗ tổ, lễ tế, Chạp mả hoặc những nghi lễ quan trọng, trưởng tộc có thể đại diện con cháu dâng hương, cáo tổ hoặc thực hiện phần nghi lễ theo lệ của dòng họ.

Tuy nhiên, hình thức cụ thể tùy từng nơi.

Có dòng họ trưởng tộc trực tiếp chủ tế.

Có nơi Hội đồng gia tộc cử một người am hiểu nghi lễ đảm nhiệm phần tế tự.

Có trường hợp trưởng tộc vẫn giữ vị trí đại diện nhưng ủy quyền cho người khác thực hiện nghi thức.

Điều cần giữ không phải là một hình thức bất biến, mà là sự trang nghiêm và tính tiếp nối của truyền thống.

Trưởng tộc là một điểm nối giữa các thế hệ

Người trẻ có thể rất giỏi công nghệ nhưng chưa biết hết quan hệ họ hàng.

Người cao tuổi hiểu nếp cũ nhưng có thể không sử dụng được các công cụ số.

Một trưởng tộc có uy tín có thể trở thành cầu nối giữa hai phía.

Người ấy giúp thế hệ trẻ hiểu:

Vì sao dòng họ có ngày giỗ tổ này.

Ai là thủy tổ hoặc các bậc tiền nhân được thờ.

Các chi tách ra từ đâu.

Những phong tục nào nên giữ.

Những gì đã thay đổi theo thời gian.

Ngược lại, trưởng tộc cũng cần tạo điều kiện cho lớp trẻ tham gia số hóa gia phả, lưu trữ tư liệu, xây dựng website, quản lý thông tin và đưa những phương thức mới vào sinh hoạt dòng họ.

Truyền thống chỉ có thể tiếp tục khi người đi trước trao lại, và người đi sau được tạo cơ hội để tiếp nhận.

Giữ gia phả và tư liệu không có nghĩa phải giữ một mình

Theo lệ cũ, gia phả gốc hoặc các tài liệu quan trọng thường do trưởng tộc hoặc một gia đình cụ thể trông giữ.

Ngày nay, cách quản lý này nên được bổ sung bằng cơ chế an toàn hơn.

Gia phả cổ, sắc phong, hoành phi, câu đối, văn tự, ảnh thờ, sổ họ và các tư liệu quý có thể vẫn giao một người chịu trách nhiệm trực tiếp bảo quản, nhưng nên lập danh mục rõ ràng.

Dòng họ cần biết:

Có những tài liệu gì.

Bản gốc đang ở đâu.

Ai đang giữ.

Tình trạng hiện vật thế nào.

Đã được số hóa chưa.

Có bản sao dự phòng hay không.

Không nên để một bộ gia phả quý chỉ tồn tại trong tủ riêng của một người mà những người khác không biết.

Trưởng tộc trong trường hợp này nên là người có trách nhiệm gìn giữ, không phải người sở hữu riêng tư liệu chung của dòng họ.

Giữ hòa khí quan trọng hơn phân xử đúng – sai

Ngày trước, trưởng tộc đôi khi được xem là người phân xử những tranh chấp trong họ.

Ngày nay, những vấn đề liên quan đến quyền tài sản, hôn nhân, thừa kế, đất đai hoặc vi phạm pháp luật phải được giải quyết theo pháp luật và cơ quan có thẩm quyền khi cần thiết.

Trưởng tộc không thay thế pháp luật.

Nhưng vẫn có một vai trò rất đáng quý: giúp giữ hòa khí trong những bất đồng có thể giải quyết bằng đối thoại.

Khi hai chi có ý kiến khác nhau về một ngày giỗ.

Khi có tranh luận về cách sửa từ đường.

Khi người lớn và người trẻ chưa thống nhất cách làm.

Khi một câu nói trong nhóm họ khiến hai bên hiểu lầm.

Một người đứng đầu có uy tín không nhất thiết phải quyết ai thắng ai thua.

Có khi việc cần làm chỉ là mời mọi người ngồi lại, nghe đủ hai phía và nhắc rằng quan hệ họ hàng còn kéo dài lâu hơn một cuộc tranh luận.

Đó có thể là trách nhiệm khó nhất của trưởng tộc.

Trưởng tộc và Hội đồng gia tộc nên phân công thế nào?

Một mô hình khá phù hợp hiện nay là trưởng tộc giữ vai trò đại diện truyền thống, Hội đồng gia tộc tổ chức và điều hành công việc chung.

Có thể phân công theo hướng:

Trưởng tộc: chủ trì hoặc đại diện trong nghi lễ, tham gia định hướng những vấn đề truyền thống, góp phần giữ hòa khí và kết nối các chi.

Chủ tịch hoặc Trưởng Hội đồng gia tộc: điều phối hoạt động chung, triệu tập họp, tổ chức thực hiện các nghị quyết.

Ban tài chính: quản lý thu – chi theo quy chế.

Ban gia phả: thu thập, xác minh và cập nhật phả hệ.

Ban tế tự: chuẩn bị các nghi lễ.

Ban khuyến học: quản lý chương trình khuyến học – khuyến tài.

Đại diện các chi: tiếp nhận ý kiến và kết nối thành viên trong từng nhánh.

Cách tổ chức như vậy giúp công việc không phụ thuộc vào khả năng của một cá nhân.

Nếu trưởng tộc có tuổi cao thì sao?

Tuổi cao là điều đáng kính, nhưng cũng có thể khiến người giữ vị trí trưởng tộc không còn đủ sức đảm nhiệm nhiều việc.

Khi đó, dòng họ nên chủ động chia sẻ trách nhiệm.

Trưởng tộc vẫn có thể giữ vị trí đại diện, nhưng những công việc thường xuyên được giao cho Hội đồng gia tộc hoặc người được ủy nhiệm.

Ví dụ, người khác có thể:

Thay mặt chủ trì cuộc họp.

Chuẩn bị lễ tế.

Quản lý tài liệu.

Theo dõi quỹ.

Liên hệ các chi.

Quản trị gia phả điện tử.

Điều này không làm giảm vị trí của trưởng tộc.

Ngược lại, đó là cách để giữ được danh vị truyền thống mà công việc chung vẫn vận hành bình thường.

Khi người theo thứ bậc còn nhỏ tuổi

Có trường hợp theo lệ truyền thống, người đứng ở vị trí kế tiếp của trưởng tộc còn rất trẻ, thậm chí chưa trưởng thành.

Không nên vì giữ hình thức mà giao cho một người chưa đủ khả năng những trách nhiệm vượt quá tuổi tác và kinh nghiệm.

Dòng họ có thể vẫn ghi nhận vị trí theo thứ bậc truyền thống, nhưng giao phần công việc thực tế cho một người trưởng thành có uy tín.

Người này có thể mang vai trò như:

Người đại diện.

Trưởng ban tế tự.

Quyền trưởng tộc.

Người phụ trách việc họ.

Hoặc một tên gọi khác theo quy ước riêng.

Khi người kế vị trưởng thành, việc bàn giao có thể được thực hiện theo lệ và sự thống nhất của dòng họ.

Nếu người đủ điều kiện không muốn nhận thì sao?

Đây là tình huống rất thực tế và cần được quy định rõ.

Một người dù theo thứ bậc truyền thống được xem là phù hợp để giữ vị trí trưởng tộc nhưng không nên bị buộc phải nhận trách nhiệm nếu bản thân không có nguyện vọng hoặc không đủ điều kiện thực hiện.

Có thể vì người đó:

Sống quá xa quê.

Sức khỏe không bảo đảm.

Công việc không cho phép.

Không có điều kiện tham gia thường xuyên.

Không muốn đảm nhận trách nhiệm.

Hoặc tự thấy mình chưa phù hợp.

Trong trường hợp đó, nên tôn trọng ý kiến của họ.

Người ấy có thể làm văn bản hoặc thông báo rõ việc không nhận nhiệm vụ, nếu dòng họ thấy cần để hồ sơ được minh bạch.

Sau đó, Hội đồng gia tộc và đại diện các chi có thể thống nhất cử một người khác đủ uy tín, năng lực và điều kiện thực tế đứng ra đảm nhiệm hoặc thay mặt thực hiện công việc.

Điều quan trọng là không để một tập quán về thứ bậc khiến công việc chung bị đình trệ.

Trưởng tộc có thể ủy quyền cho người khác

Ngay cả khi đã nhận trách nhiệm, trưởng tộc không nhất thiết phải trực tiếp thực hiện mọi việc.

Nếu tuổi cao, ở xa hoặc bận công việc, trưởng tộc có thể ủy quyền cho một người khác thay mặt trong một số nhiệm vụ.

Ví dụ:

Ủy quyền chủ trì một cuộc họp.

Cử người thay mặt thực hiện phần nghi lễ.

Giao người khác tiếp nhận tư liệu gia phả.

Cử đại diện tham dự một hoạt động của chi.

Ủy nhiệm người phụ trách liên hệ con cháu.

Việc ủy quyền đối với những công việc quan trọng nên được thông báo rõ cho Hội đồng gia tộc và các chi để tránh hiểu nhầm.

Nếu ủy quyền dài hạn, nên có văn bản hoặc biên bản ghi nhận:

Ai ủy quyền.

Ủy quyền cho ai.

Thực hiện những công việc gì.

Trong khoảng thời gian nào.

Những việc nào vẫn phải xin ý kiến trưởng tộc hoặc Hội đồng.

Cách làm này vừa tôn trọng vị trí truyền thống vừa bảo đảm tính linh hoạt.

Có thể cử người thay thế khi cần thiết

Nếu trưởng tộc qua đời, xin thôi, không nhận trách nhiệm, mất khả năng thực hiện nhiệm vụ hoặc trong thời gian dài không thể tham gia việc họ, dòng họ cần có cơ chế lựa chọn người thay thế.

Không nên để tình trạng:

“Chưa có người đúng thứ bậc nên chưa ai được làm.”

Một dòng họ có hàng trăm hoặc hàng nghìn thành viên không thể để mọi hoạt động ngưng lại chỉ vì chưa xác định được một danh vị.

Quy ước của dòng họ có thể xác định trước trình tự:

Trước hết xem xét người kế tiếp theo truyền thống.

Nếu người đó không nhận hoặc không đủ điều kiện, xem xét người tiếp theo.

Nếu vẫn không phù hợp, Hội đồng gia tộc đề cử người có uy tín.

Đại diện các chi trao đổi và thống nhất.

Lập biên bản về việc cử người đảm nhiệm.

Tùy truyền thống, người được cử có thể là trưởng tộc, quyền trưởng tộc hoặc người đại diện trưởng tộc.

Tên gọi không quan trọng bằng việc dòng họ hiểu rõ người đó có trách nhiệm và thẩm quyền đến đâu.

Người được cử nên đáp ứng những điều kiện gì?

Không nhất thiết phải là người lớn tuổi nhất hoặc giàu có nhất.

Một người đứng đầu dòng họ nên có những phẩm chất cơ bản:

Có uy tín.

Có tinh thần trách nhiệm.

Tôn trọng các chi, nhánh.

Không thiên vị gia đình mình.

Biết lắng nghe.

Hiểu tương đối về truyền thống dòng họ.

Có khả năng phối hợp với Hội đồng gia tộc.

Có điều kiện tham gia những công việc chính.

Minh bạch khi liên quan đến tài chính hoặc tài sản chung.

Sẵn sàng chuyển giao cho thế hệ sau khi cần.

Đặc biệt, người ấy cần hiểu rằng đây là trách nhiệm phục vụ việc chung, không phải một địa vị để tạo quyền lực cá nhân.

Trưởng tộc không nhất thiết phải giữ tiền

Đây là một thay đổi nên được thống nhất rõ trong sinh hoạt dòng họ hiện đại.

Uy tín về lễ nghi không đồng nghĩa với chuyên môn quản lý tài chính.

Quỹ họ nên được giao cho bộ phận có trách nhiệm, có sổ sách, người kiểm soát và chế độ công khai.

Trưởng tộc có thể tham gia phê duyệt theo quy chế hoặc cùng Hội đồng quyết định các khoản lớn, nhưng không nhất thiết trực tiếp giữ toàn bộ tiền mặt hay quản lý một mình.

Cách tách vai trò này có lợi cho chính trưởng tộc.

Nếu tiền quỹ minh bạch và có người chuyên trách, vị trí trưởng tộc tránh bị kéo vào những nghi ngờ hoặc tranh luận tài chính không cần thiết.

Trưởng tộc cũng không phải người sở hữu từ đường

Nhà thờ họ, tài sản chung, hiện vật hoặc gia phả chung nếu thuộc về cộng đồng dòng họ thì việc một người đang đứng ra trông coi không đồng nghĩa với việc người ấy có quyền coi đó là tài sản riêng.

Trưởng tộc có thể được giao:

Giữ chìa khóa.

Trông coi.

Tổ chức lễ.

Quản lý việc sử dụng.

Nhưng những quyết định lớn như chuyển nhượng, phá bỏ, thay đổi công năng, di chuyển hiện vật quý hoặc sửa chữa quy mô lớn cần được thực hiện theo quy chế và pháp luật có liên quan.

Nguyên tắc nên rất rõ:

Được giao quản lý không đồng nghĩa với được toàn quyền định đoạt.

Trưởng tộc cần biết sử dụng tiếng nói của mình đúng lúc

Một người có uy tín càng lớn thì một câu nói càng có ảnh hưởng.

Vì vậy, trưởng tộc cần thận trọng với việc đưa ra ý kiến khi dòng họ đang có tranh luận.

Nếu người đứng đầu công khai đứng hẳn về một chi khi chưa nghe đủ các phía, mâu thuẫn có thể càng sâu.

Ngược lại, nếu biết giữ vị trí trung hòa, đặt câu hỏi và yêu cầu mọi người cùng dựa trên quy chế, tài liệu và lợi ích chung, tiếng nói ấy có thể làm dịu rất nhiều vấn đề.

Uy tín không phải để nói nhiều nhất.

Đôi khi uy tín thể hiện ở việc biết khi nào nên nói và khi nào cần lắng nghe.

Không nên để chức danh trưởng tộc trở thành chuyện tranh giành

Nếu một dòng họ xảy ra mâu thuẫn kéo dài chỉ để xác định ai được đứng đầu thì chính ý nghĩa của vị trí ấy đã bị đảo ngược.

Trưởng tộc tồn tại để góp phần đoàn kết dòng họ, không phải để tạo ra một cuộc cạnh tranh quyền lực.

Khi có nhiều quan điểm về người phù hợp, nên trở lại những câu hỏi căn bản:

Người này có được các chi tin tưởng không?

Có đủ điều kiện thực hiện công việc không?

Có sẵn sàng phục vụ việc chung không?

Có tôn trọng quy chế không?

Có khả năng tạo sự đoàn kết không?

Nếu một người “đúng thứ” nhưng không muốn làm, còn một người khác được mọi người tin tưởng và sẵn sàng gánh việc, dòng họ hoàn toàn có thể tìm một cách tổ chức dung hòa giữa truyền thống và thực tế.

Nên đưa cơ chế trưởng tộc vào tộc ước

Để tránh tranh luận mỗi khi có sự thay đổi, tộc ước hoặc quy ước dòng họ nên có một phần ngắn về vị trí trưởng tộc.

Có thể quy định:

1. Cách xác định hoặc lựa chọn trưởng tộc.

2. Những nhiệm vụ chính.

3. Những việc trưởng tộc có quyền quyết định và những việc phải thông qua Hội đồng.

4. Cơ chế ủy quyền.

5. Trường hợp người theo thứ bậc không nhận nhiệm vụ.

6. Cách cử người thay thế hoặc quyền trưởng tộc.

7. Cách bàn giao gia phả, tư liệu và công việc.

8. Quan hệ giữa trưởng tộc với Hội đồng gia tộc và các trưởng chi.

Có quy định từ trước sẽ hạn chế việc mỗi thế hệ lại phải tranh luận lại cùng một vấn đề.

Việc bàn giao cần được thực hiện trang trọng và rõ ràng

Khi thay đổi người giữ vai trò trưởng tộc, không nên chỉ thông báo bằng lời.

Nên tổ chức bàn giao các công việc liên quan.

Nếu có, cần kiểm kê:

Gia phả gốc.

Tư liệu cổ.

Sổ tế.

Ấn, dấu hoặc vật dụng truyền thống của dòng họ.

Chìa khóa từ đường.

Danh mục đồ thờ.

Hồ sơ liên quan.

Dữ liệu điện tử.

Các công việc đang thực hiện.

Việc bàn giao nên có biên bản và đại diện Hội đồng gia tộc chứng kiến.

Nếu dòng họ có nghi thức truyền thống trong việc chuyển giao, có thể kết hợp để vừa giữ nếp vừa bảo đảm hồ sơ rõ ràng.

Người đứng đầu cũng cần chuẩn bị người kế tiếp

Một vai trò được thực hiện tốt không chỉ nằm ở những gì làm trong nhiệm kỳ hoặc trong cuộc đời mình.

Còn phải nghĩ đến việc sau này ai tiếp tục.

Trưởng tộc nên tạo điều kiện cho người trẻ:

Tham gia các buổi tế lễ.

Hiểu gia phả.

Biết vị trí các phần mộ.

Tiếp xúc với các chi.

Học cách tổ chức giỗ họ.

Biết nơi lưu tư liệu.

Hiểu những quy ước chung.

Nếu tất cả kiến thức chỉ nằm trong đầu một người, đến khi người đó không còn đủ sức tham gia, dòng họ sẽ gặp khoảng trống.

Truyền lại công việc cũng quan trọng như thực hiện công việc.

Người trẻ có thể làm trưởng tộc tốt không?

Hoàn toàn có thể nếu cách xác định của dòng họ cho phép và người đó có đủ uy tín, trách nhiệm.

Tuổi tác đem lại kinh nghiệm, nhưng không phải yếu tố duy nhất.

Một người trẻ có thể có lợi thế về công nghệ, kết nối con cháu, tổ chức dữ liệu và khả năng làm việc.

Điều cần thiết là biết tôn trọng người cao tuổi và học những điều mình chưa biết.

Ngược lại, người cao tuổi cũng nên tạo cơ hội cho người trẻ tham gia thay vì giữ toàn bộ công việc đến khi không còn đủ khả năng.

Một dòng họ bền vững là nơi kinh nghiệm của người già và năng lực của người trẻ được nối với nhau, không loại trừ nhau.

Điều gì ở trưởng tộc không nên thay đổi?

Cách tổ chức có thể thay đổi.

Người giữ tiền có thể là thủ quỹ.

Người quản lý website có thể là một thanh niên.

Người biên soạn phả có thể là một nhóm.

Người chủ trì cuộc họp có thể là Chủ tịch Hội đồng gia tộc.

Nhưng có những phẩm chất của người đứng đầu dòng họ dù ở thời nào cũng đáng được giữ:

Công tâm.

Gương mẫu.

Biết kính trọng người trước.

Biết thương người sau.

Không phân biệt chi trưởng, chi thứ.

Không lấy vị trí để mưu cầu lợi ích cá nhân.

Biết đặt sự đoàn kết lên trên danh vị.

Biết trao lại những gì mình được giao giữ.

Nếu có những điều ấy, người trưởng tộc dù không trực tiếp làm mọi việc vẫn có thể trở thành một điểm tựa tinh thần của dòng họ.

Trưởng tộc hôm nay: ít quyền hơn nhưng trách nhiệm không nhỏ hơn

Ngày nay, trưởng tộc không còn phù hợp với hình ảnh một người quyết định gần như mọi vấn đề trong họ.

Đó cũng là một thay đổi tích cực.

Tài chính có bộ phận quản lý.

Công việc có Hội đồng gia tộc.

Mỗi chi có người đại diện.

Gia phả có nhóm phụ trách.

Những vấn đề pháp lý được giải quyết theo pháp luật.

Nhưng chính trong một cơ chế có nhiều người cùng tham gia, vai trò của trưởng tộc lại cần một giá trị khác:

làm điểm nối giữa truyền thống và hiện tại, giữa người cao tuổi và người trẻ, giữa các chi khác nhau và giữa những ý kiến chưa đồng thuận.

Người đứng đầu không nhất thiết phải làm tất cả.

Có thể ủy quyền.

Có thể phân công.

Có thể để người có chuyên môn làm thay những việc mình không phù hợp.

Và nếu người theo thứ bậc truyền thống không có điều kiện hoặc không muốn đảm nhận, dòng họ có thể thống nhất cử một người khác thay mặt hoặc đứng ra đảm nhiệm theo quy ước chung.

Giữ truyền thống không có nghĩa là để truyền thống làm công việc chung bị đình trệ.

Danh vị có thể được truyền theo lệ, nhưng trách nhiệm chỉ nên giao cho người sẵn sàng nhận và có khả năng thực hiện.

Suy cho cùng, giá trị lớn nhất của một trưởng tộc không nằm ở chỗ có bao nhiêu người phải nghe lời mình, mà ở chỗ sau những năm mình đứng ở vị trí ấy, dòng họ có đoàn kết hơn, gia phả có được giữ tốt hơn, người trẻ có hiểu nguồn cội hơn và những việc chung có được trao lại rõ ràng cho thế hệ tiếp theo hay không.