Quỹ khuyến học dòng họ – gieo tri thức, vun đắp tương lai con cháu

Trong lịch sử của nhiều gia đình Việt Nam, dù cuộc sống còn khó khăn, cha mẹ vẫn cố gắng dành phần tốt nhất cho việc học của con. Có những gia đình bán một mùa lúa để con tiếp tục đến trường, có người anh nghỉ học sớm để em được học tiếp, có những người từ quê nghèo đi xa lập nghiệp rồi quay về góp tiền giúp con cháu trong họ mua sách, đóng học phí.

Từ những việc làm giản dị ấy hình thành một truyền thống đẹp: khuyến học, khuyến tài và coi trọng tri thức.

Ngày nay, tinh thần đó có thể được tổ chức bài bản hơn thông qua Quỹ khuyến học dòng họ.

Quỹ không nhất thiết phải có thật nhiều tiền. Một quỹ nhỏ nhưng hoạt động đều đặn, minh bạch và giúp đúng người, đúng lúc có thể tạo ra giá trị lớn hơn một quỹ nhiều tiền nhưng chỉ tồn tại trên danh nghĩa.

Quan trọng hơn, khuyến học không nên chỉ là trao một phong bì cho những cháu đã đạt thành tích cao. Ý nghĩa sâu xa của nó là tạo ra trong dòng họ một môi trường mà ở đó người học tốt được động viên, người gặp khó khăn được giúp đỡ, người có tài được khuyến khích và mọi thế hệ đều coi việc học là một giá trị đáng trân trọng.

Từ truyền thống hiếu học đến “Dòng họ học tập”

Khuyến học trong dòng họ không phải một việc mới. Từ lâu, nhiều gia đình đã có truyền thống góp tiền mua sách, nuôi người đi học, biểu dương con cháu thi đỗ hoặc giúp những em có hoàn cảnh khó khăn tiếp tục đến trường.

Ngày nay, khái niệm học tập cũng rộng hơn.

Học không chỉ diễn ra trong trường phổ thông hay đại học. Một người có thể học nghề, học ngoại ngữ, học công nghệ, học kỹ năng mới để nâng cao năng lực lao động; người đã trưởng thành vẫn có thể tiếp tục học tập trong suốt cuộc đời.

Chương trình “Đẩy mạnh phong trào học tập suốt đời trong gia đình, dòng họ, cộng đồng, đơn vị giai đoạn 2021–2030”, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 387/QĐ-TTg ngày 25/3/2022, cũng xác định việc phát triển các mô hình “Gia đình học tập”, “Dòng họ học tập”, “Cộng đồng học tập” và thúc đẩy học tập thường xuyên, học tập suốt đời.

Bởi vậy, quỹ khuyến học hôm nay có thể hướng tới một mục tiêu rộng hơn:

Không chỉ thưởng người đã thành công, mà tạo thêm cơ hội để nhiều người có thể học tập và tiến bộ.

Vì sao một dòng họ nên có quỹ khuyến học?

Một phần thưởng vài trăm nghìn đồng có thể không lớn về vật chất, nhưng đối với một đứa trẻ, việc được gọi tên trước ông bà, cha mẹ và họ hàng có thể trở thành một kỷ niệm rất lâu dài.

Đó là cảm giác nỗ lực của mình được ghi nhận.

Đó cũng là lời nhắc rằng gia đình và dòng họ coi trọng việc học.

Nhưng ý nghĩa của quỹ còn rõ hơn khi một học sinh đứng trước nguy cơ nghỉ học vì hoàn cảnh khó khăn được giúp tiền mua sách; một sinh viên nghèo được hỗ trợ một phần học phí; một em nhỏ ở xa được tặng chiếc máy tính cũ để học trực tuyến; hoặc một người trẻ học nghề giỏi được dòng họ động viên tiếp tục phát triển chuyên môn.

Có khi một khoản hỗ trợ không lớn lại đến đúng lúc và giúp một người vượt qua giai đoạn khó khăn nhất.

Nếu người ấy sau này trưởng thành và quay trở lại giúp thế hệ tiếp theo, quỹ khuyến học đã tạo nên một vòng tròn đẹp: người đi trước nâng đỡ người đi sau.

Quỹ khuyến học nên được hình thành từ đâu?

Mỗi dòng họ có điều kiện khác nhau nên không cần áp dụng một mô hình huy động duy nhất.

Nguồn quỹ có thể đến từ đóng góp tự nguyện của các gia đình; sự ủng hộ của con cháu có điều kiện; đóng góp của những người đang làm ăn, công tác xa quê; nguồn thu hợp pháp từ tài sản chung nếu dòng họ có và đã thống nhất cách sử dụng; hoặc những khoản trao tặng dành riêng cho khuyến học.

Một số họ có thể thống nhất khoản đóng góp định kỳ. Nếu áp dụng cách này, mức đóng nên vừa phải và cần tính đến hoàn cảnh khác nhau của từng gia đình.

Không nên để một hoạt động mang ý nghĩa khuyến học lại trở thành gánh nặng.

Đặc biệt, cách huy động theo “suất đinh” vốn gắn với tập quán cũ chỉ tính nam giới ngày nay nên được cân nhắc lại. Hoạt động khuyến học hiện đại nên hướng đến mọi thành viên của dòng họ, không phân biệt nam hay nữ, con trai hay con gái, đang sống tại quê hay ở xa.

Người có điều kiện đóng góp nhiều là điều đáng trân trọng. Người chưa có điều kiện đóng góp vẫn hoàn toàn có quyền được xem là một thành viên bình đẳng của dòng họ.

Đừng chỉ nghĩ đến “thưởng”, hãy nghĩ đến ba nhiệm vụ

Một quỹ khuyến học hoạt động tốt nên hướng tới ba việc: khuyến khích – hỗ trợ – phát triển.

Khuyến khích là ghi nhận những người đã có thành tích.

Hỗ trợ là giúp những người đang gặp khó khăn để họ không phải dừng việc học chỉ vì thiếu điều kiện.

Phát triển là tạo cơ hội cho những người có năng lực, có ý tưởng hoặc có khát vọng học tập được đi xa hơn.

Trong nhiều trường hợp, phần hỗ trợ thậm chí còn có ý nghĩa hơn phần thưởng.

Một em học sinh giỏi có điều kiện đầy đủ được nhận phần thưởng là một niềm vui. Nhưng một em có nguy cơ bỏ học được hỗ trợ để tiếp tục đến trường có thể là một sự thay đổi đối với cả cuộc đời.

Nên khen thưởng những thành tích nào?

Không nên xây dựng tiêu chí chỉ xoay quanh điểm số.

Thành tích học tập tốt tất nhiên đáng được biểu dương, nhưng con đường phát triển của mỗi người rất khác nhau.

Dòng họ có thể xây dựng quy chế phù hợp với điều kiện của mình, trong đó xem xét những nhóm thành tích như:

1. Thành tích học tập: học sinh đạt kết quả nổi bật, đạt giải tại các kỳ thi phù hợp, sinh viên có thành tích tốt.

2. Vượt khó học tập: những em có hoàn cảnh khó khăn nhưng kiên trì đến trường và có tiến bộ rõ rệt.

3. Thành tích nghiên cứu, sáng tạo: có đề tài, sáng kiến, sản phẩm khoa học – công nghệ, sáng tạo trẻ hoặc thành tích chuyên môn.

4. Giáo dục nghề nghiệp: học nghề tốt, đạt thành tích trong các kỳ thi kỹ năng nghề, có tay nghề và khả năng lập nghiệp.

5. Văn hóa, nghệ thuật và thể thao: có thành tích nổi bật trong những lĩnh vực phù hợp.

6. Các bậc đào tạo cao hơn: hoàn thành đại học, sau đại học hoặc những chương trình đào tạo chuyên sâu có giá trị.

7. Tự học và học tập suốt đời: người trưởng thành vẫn tích cực học thêm nghề, công nghệ, ngoại ngữ hoặc kỹ năng mới và vận dụng hiệu quả vào cuộc sống.

Điều quan trọng là tiêu chí phải được công bố trước, áp dụng thống nhất và phù hợp với khả năng tài chính thực tế.

Không nên tạo một hệ thống quá phức tạp khiến mỗi năm lại tranh luận xem cháu này đáng được thưởng hơn cháu kia.

Đỗ đại học không nên là con đường duy nhất được tôn vinh

Trước đây, nhiều dòng họ coi việc con cháu đỗ đại học là thành tích nổi bật nhất.

Điều đó hoàn toàn dễ hiểu.

Nhưng xã hội ngày nay có nhiều con đường để một người trưởng thành.

Có người học đại học.

Có người học cao đẳng.

Có người học nghề.

Có người trở thành kỹ thuật viên giỏi.

Có người khởi nghiệp từ một nghề thủ công.

Có người phát triển trong nghệ thuật, thể thao hoặc công nghệ.

Nếu quỹ chỉ khen người đỗ đại học mà bỏ qua một thanh niên học nghề xuất sắc thì vô tình tạo ra quan niệm rằng chỉ có một con đường học tập được coi trọng.

Khuyến học nên tôn vinh tri thức, kỹ năng, sự cố gắng và khả năng sống bằng lao động chân chính, chứ không chỉ một loại bằng cấp.

Đặc biệt quan tâm những cháu có nguy cơ phải nghỉ học

Nếu quỹ có nguồn lực hạn chế, đây nên là một trong những nhóm được ưu tiên.

Dòng họ có thể chủ động nắm tình hình những gia đình:

Cha hoặc mẹ mất sớm.

Cha mẹ đau yếu, mất khả năng lao động.

Gia đình gặp thiên tai, tai nạn hoặc biến cố lớn.

Học sinh, sinh viên có hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn.

Con cháu phải học xa nhà với chi phí lớn.

Những em có năng lực nhưng thiếu thiết bị, sách hoặc điều kiện học tập.

Việc hỗ trợ không nhất thiết chỉ bằng tiền.

Có thể tặng sách.

Máy tính đã qua sử dụng nhưng còn tốt.

Xe đạp.

Dụng cụ học tập.

Học phí một khóa học.

Chi phí dự thi.

Hoặc kết nối một người trong họ có chuyên môn để hướng dẫn.

Đôi khi một người dẫn đường còn có giá trị hơn một khoản tiền.

Người thành đạt trong họ có thể đóng góp bằng kiến thức

Một dòng họ có bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, nhà báo, nghệ sĩ, doanh nhân, cán bộ, thợ lành nghề, người làm công nghệ hoặc những người đã có nhiều kinh nghiệm sống.

Đó chính là một nguồn lực rất lớn.

Thay vì chỉ vận động đóng tiền, có thể mời họ dành thời gian chia sẻ với người trẻ.

Một bác sĩ có thể nói chuyện về nghề y.

Một kỹ sư hướng dẫn học sinh quan tâm đến công nghệ.

Một người làm doanh nghiệp chia sẻ kỹ năng lập nghiệp.

Một người từng du học tư vấn học ngoại ngữ và học bổng.

Một người thợ giỏi có thể hướng dẫn một cháu muốn theo nghề.

Khi ấy, khuyến học từ việc cho tiền để học chuyển sang cùng nhau tạo điều kiện để học.

Đó cũng chính là tinh thần “cùng học, giúp nhau học” được nhấn mạnh trong quá trình xây dựng xã hội học tập.

Quỹ nhỏ cũng cần có quy chế

Sai lầm dễ gặp là nghĩ rằng quỹ chỉ vài chục triệu đồng thì không cần quản lý quá chặt.

Thực tế, càng là tiền đóng góp của nhiều người càng cần rõ ràng.

Ngay khi thành lập, dòng họ nên thống nhất mục đích sử dụng quỹ, nguồn hình thành, người quản lý, đối tượng được hưởng, tiêu chí xét thưởng – hỗ trợ, mức chi và cách công khai tài chính.

Không nên để một người vừa giữ tiền, vừa tự quyết định chi và đồng thời tự kiểm tra.

Nếu điều kiện cho phép, có thể phân công người quản lý quỹ và người kiểm tra riêng.

Những khoản thu – chi cần được ghi lại đầy đủ.

Cuối năm hoặc vào kỳ họp họ nên công khai số dư đầu kỳ, tổng số tiền tiếp nhận, các khoản đã chi, số tiền còn lại và những trường hợp được hỗ trợ.

Minh bạch không phải biểu hiện của thiếu tin tưởng. Minh bạch chính là cách bảo vệ niềm tin.

Người đóng góp nhiều không nên có quyền quyết định người được nhận

Một người ủng hộ số tiền lớn cho quỹ xứng đáng được ghi nhận.

Nhưng quỹ chung cần hoạt động theo quy chế chung.

Không nên vì một người đóng góp nhiều mà người ấy có quyền tự quyết cháu nào được thưởng, gia đình nào được hỗ trợ hoặc đặt những điều kiện không phù hợp.

Nếu người tài trợ muốn lập một học bổng mang tên cha mẹ, ông bà hoặc dành cho một đối tượng cụ thể thì có thể thống nhất thành một chương trình riêng, với tiêu chí rõ ràng.

Làm được như vậy vừa tôn trọng người tài trợ, vừa giữ tính công bằng của quỹ chung.

Không để khuyến học tạo ra sự so bì giữa trẻ em

Khen thưởng nhằm tạo động lực, nhưng nếu tổ chức không khéo lại có thể khiến trẻ cảm thấy bị so sánh.

Không nên trước đông người phê bình:

“Tại sao con không được như anh?”

“Nhà này năm nào cũng có người nhận thưởng, nhà kia chẳng có ai.”

Một em chưa đạt học sinh giỏi nhưng đã tiến bộ rất nhiều cũng đáng được động viên.

Một em học nghề không nên cảm thấy mình kém giá trị hơn người vào đại học.

Một đứa trẻ có năng khiếu nghệ thuật không cần phải trở thành học sinh đứng đầu lớp mới được nhìn nhận.

Mục đích của khuyến học là khơi lên mong muốn tiến bộ, không phải tạo ra bảng xếp hạng giữa những đứa trẻ cùng dòng họ.

Trao thưởng ở đâu để có ý nghĩa?

Nhiều dòng họ lựa chọn trao thưởng trong ngày giỗ tổ, họp họ đầu năm hoặc một ngày gặp mặt con cháu.

Nếu có nhà thờ họ hoặc từ đường, đây là không gian có ý nghĩa đặc biệt.

Trước bàn thờ tổ tiên, một người trẻ được gọi tên vì những nỗ lực học tập sẽ hiểu rằng phần thưởng không đơn thuần là vài trăm nghìn đồng hay một tấm giấy khen.

Phía sau em là cha mẹ đã nuôi dưỡng.

Là ông bà.

Là những thế hệ đã sống trước mình.

Và xung quanh là những người thân đang cùng chứng kiến.

Buổi trao thưởng vì thế nên có tính giáo dục nhưng không cần kéo dài.

Có thể giới thiệu ngắn về thành tích, trao giấy biểu dương hoặc quà, chụp một bức ảnh và dành một lời chúc cho mỗi em.

Quan trọng là để người được nhận cảm thấy tự hào chứ không áp lực.

Đừng chỉ trao phong bì

Tiền thưởng hữu ích nhưng rất nhanh hết.

Có thể bổ sung những món quà mang tính lưu niệm và giáo dục như sách, giấy chứng nhận, huy hiệu, kỷ niệm chương hoặc một tấm ảnh được in đẹp.

Đối với học sinh nhỏ, có thể tặng sách phù hợp lứa tuổi.

Với người chuẩn bị học đại học, có thể tặng sách chuyên ngành hoặc hỗ trợ thiết bị học tập.

Với người học nghề, có thể hỗ trợ dụng cụ nghề nghiệp.

Nếu chỉ trao một phong bì rồi kết thúc, ý nghĩa khuyến học dễ bị thu hẹp thành giá trị vật chất.

Nên có một “Sổ vàng khuyến học”

Dòng họ có thể lập một sổ riêng ghi lại hoạt động khuyến học qua từng năm.

Không nhất thiết chỉ ghi những người đạt giải lớn.

Có thể ghi họ tên, năm sinh, chi – nhánh, thành tích, hình thức được biểu dương hoặc hỗ trợ và năm thực hiện.

Có thể kèm ảnh.

Sau mười năm, cuốn sổ có hàng trăm cái tên.

Sau năm mươi năm, đó đã là một tài liệu lịch sử.

Con cháu có thể nhìn lại và biết năm nào trong họ có người đầu tiên học đại học, ai là tiến sĩ đầu tiên, ai đoạt giải quốc gia, ai vượt khó học tập, ai được nhận học bổng và sau này những người ấy đã trưởng thành ra sao.

Như vậy, sổ khuyến học dần trở thành một phần của gia phả.

Nó ghi lại không chỉ huyết thống mà còn ghi lại hành trình tri thức của dòng họ.

Gia phả số có thể có riêng một mục khuyến học

Với gia phả điện tử, việc lưu giữ này thuận tiện hơn nhiều.

Có thể tạo mục Khuyến học – Khuyến tài để cập nhật theo từng năm.

Mỗi thành viên được biểu dương có thể liên kết trực tiếp với hồ sơ của mình trong cây phả hệ.

Khi mở hồ sơ một người, con cháu sau này có thể biết:

Người ấy từng được trao thưởng vào năm nào.

Thành tích gì.

Học ở đâu.

Có những dấu mốc học tập nào đáng ghi nhớ.

Nếu được hỗ trợ từ quỹ, cũng có thể ghi lại ở mức phù hợp, nhưng cần tránh công khai những thông tin hoàn cảnh riêng tư có thể làm người được hỗ trợ mặc cảm.

Đặc biệt đối với trẻ em, hình ảnh và thông tin cá nhân chỉ nên công bố ở phạm vi phù hợp và có sự đồng thuận của gia đình.

Có thể xây dựng “học bổng mang tên người đi trước”

Một cách làm ý nghĩa là những gia đình có điều kiện lập học bổng để tưởng nhớ một người đã khuất.

Chẳng hạn, con cháu có thể lập một suất học bổng mang tên ông bà – người từng dành cả đời cho việc học của con.

Hoặc mang tên một nhà giáo, một người có đóng góp cho quê hương, một người từng vượt khó học tập trong dòng họ.

Hằng năm, học bổng được trao cho những trường hợp phù hợp với tiêu chí đã thống nhất.

Như vậy, tên của người đi trước không chỉ được nhớ trên bàn thờ hay một dòng trong gia phả mà tiếp tục gắn với một việc có ích cho người đi sau.

Đó là một cách tưởng nhớ rất đẹp.

Đừng quên những người “học muộn”

Khuyến học không nhất thiết chỉ dành cho học sinh, sinh viên.

Một người 45 tuổi học thêm công nghệ để thích ứng với công việc cũng đáng được khuyến khích.

Một người nông dân học kỹ thuật mới để nâng cao năng suất cũng là học.

Một người cao tuổi học sử dụng điện thoại thông minh để liên lạc với con cháu cũng là học.

Một người tự học ngoại ngữ, học kỹ năng nghề mới hoặc tham gia lớp bồi dưỡng để nâng cao năng lực đều đang tiếp tục hoàn thiện mình.

Quan điểm học tập suốt đời cũng đang được thúc đẩy trong các chính sách xây dựng xã hội học tập, trong đó mỗi công dân là thành tố quan trọng của gia đình học tập và dòng họ học tập.

Nếu dòng họ xây dựng được văn hóa ấy, câu hỏi không còn là:

“Nhà mình năm nay có bao nhiêu cháu học sinh giỏi?”

Mà rộng hơn:

“Trong năm qua, người trong họ đã học thêm được điều gì?”

Một số nguyên tắc nên có trong quy chế Quỹ khuyến học dòng họ

Để quỹ hoạt động lâu dài, dòng họ có thể thống nhất những nguyên tắc cơ bản sau:

1. Quỹ được sử dụng đúng mục đích khuyến học, khuyến tài và hỗ trợ việc học tập của con cháu.

2. Việc đóng góp cần dựa trên tinh thần tự nguyện hoặc theo mức đã được tập thể thống nhất, không tạo áp lực đối với gia đình khó khăn.

3. Mọi con cháu đủ điều kiện đều được xem xét bình đẳng, không phân biệt nam – nữ, chi trưởng – chi thứ, sống tại quê hay xa quê.

4. Không chỉ khen thành tích cao mà cần quan tâm những trường hợp vượt khó, tiến bộ và có nguy cơ gián đoạn việc học.

5. Tôn trọng cả đại học, giáo dục nghề nghiệp, nghiên cứu, sáng tạo, nghệ thuật, thể thao và những con đường học tập chính đáng khác.

6. Tiêu chí và mức thưởng nên được công bố trước, hạn chế xét theo cảm tính.

7. Thu – chi phải được ghi chép và công khai định kỳ.

8. Người quản lý quỹ không tự quyết định một mình các khoản hỗ trợ lớn.

9. Không lấy mức đóng góp của cha mẹ làm căn cứ để con cái được hay không được nhận thưởng.

10. Không công khai hoàn cảnh khó khăn của người nhận hỗ trợ theo cách gây tổn thương hoặc mặc cảm.

11. Khuyến khích người thành đạt đóng góp cả tài chính, kiến thức, kinh nghiệm và cơ hội cho thế hệ trẻ.

12. Hoạt động khuyến học phải hướng đến tạo động lực, không tạo áp lực thành tích hoặc sự so bì giữa con cháu.

13. Kết quả hoạt động nên được lưu lại trong sổ khuyến học và hệ thống gia phả của dòng họ.

14. Quỹ cần được duy trì lâu dài, tránh vận động rầm rộ một thời gian rồi ngừng hoạt động.

Điều đáng quý không phải quỹ có bao nhiêu tiền

Một quỹ một tỷ đồng nghe rất ấn tượng.

Nhưng con số ấy chưa nói hết giá trị của khuyến học.

Điều đáng hỏi hơn là:

Trong mười năm, quỹ đã giúp được bao nhiêu đứa trẻ?

Có em nào nhờ sự hỗ trợ ấy mà không phải nghỉ học?

Có người nào sau khi thành đạt đã quay trở lại giúp thế hệ sau?

Có bao nhiêu câu chuyện học tập được lưu vào gia phả?

Có bao nhiêu người trẻ hiểu rằng dòng họ của mình luôn coi trọng tri thức?

Nếu một quỹ nhỏ làm được những điều ấy thì đó là một quỹ thành công.

Gieo một phần thưởng hôm nay, có thể nhận lại một thế hệ ngày mai

Một đứa trẻ được trao một cuốn sách hôm nay có thể trở thành người thầy vài chục năm sau.

Một sinh viên được giúp một phần học phí có thể trở thành bác sĩ quay về chăm sóc người trong quê.

Một người học nghề được động viên đúng lúc có thể trở thành người thợ giỏi và tạo việc làm cho nhiều người khác.

Không ai biết trước một sự hỗ trợ nhỏ sẽ đi xa đến đâu.

Vì vậy, quỹ khuyến học không đơn thuần là tiền được gom lại rồi chia thành những phần thưởng.

Đó là cách một thế hệ nói với thế hệ tiếp theo rằng:

“Việc học của con cháu là việc mà cả dòng họ trân trọng.”

Và cũng nên gửi thêm một thông điệp:

“Nếu hôm nay con được người đi trước nâng đỡ, khi có điều kiện hãy nhớ nâng đỡ một người đi sau.”

Khi tinh thần ấy được truyền qua nhiều thế hệ, quỹ khuyến học sẽ không chỉ tạo ra những học sinh giỏi, cử nhân, kỹ sư hay tiến sĩ.

Điều quý hơn là nó góp phần hình thành một dòng họ học tập – nơi tri thức được tôn trọng, sự cố gắng được ghi nhận, người gặp khó khăn không bị bỏ lại và thành công của một người có thể mở thêm cơ hội cho nhiều người khác.

Đó mới thực sự là khoản đầu tư dài hạn nhất mà một dòng họ có thể dành cho tương lai của chính mình.