Gia phong là gì và vì sao cần vun đắp cho con cháu từ nhỏ?

Mỗi gia đình, mỗi dòng họ đều có những cách ứng xử, thói quen và chuẩn mực riêng được hình thành qua nhiều thế hệ. Có những điều không được ghi thành văn bản nhưng mọi người vẫn tự nhiên thực hiện: con cháu kính trọng ông bà, cha mẹ; anh chị em nhường nhịn, đùm bọc; nhà có việc thì cùng chung tay; gặp người lớn biết chào hỏi, thưa gửi; làm sai biết nhận lỗi và sửa chữa.

Những điều tưởng như rất đời thường ấy chính là một phần của gia phong. Gia phong không phải là những lời răn dạy xa vời. Đó là nếp sống được hình thành, gìn giữ và truyền lại trong mỗi gia đình, dòng họ qua cách con người đối xử với nhau và với cộng đồng.

Gia phong bắt đầu từ những điều rất nhỏ

Có thể hiểu đơn giản, gia phong là phong cách sống, cách cư xử và những giá trị tốt đẹp đã trở thành nếp của một gia đình hoặc dòng họ.

Gia phong không nhất thiết phải được viết thành từng điều khoản. Nhiều khi, nó được thể hiện qua chính những việc diễn ra hằng ngày.

Đó là cách một người con nói chuyện với cha mẹ. Là việc một đứa trẻ gặp ông bà biết chào hỏi. Là cách các thành viên nhường nhịn nhau trong bữa cơm. Là khi gia đình có người đau ốm, khó khăn thì anh em cùng quan tâm, giúp đỡ. Là lúc xảy ra bất đồng, mọi người biết kiềm chế lời nói, đặt tình thân và sự tôn trọng lên trên nóng giận.

Gia phong vì vậy không nằm ở những lời nói lớn lao mà thường được nhìn thấy rõ nhất qua cách sống hằng ngày của từng thành viên.

Gia phong và gia quy không hoàn toàn giống nhau

Gia phong và gia quy có quan hệ mật thiết nhưng không phải là một.

Gia quy là những nguyên tắc, chuẩn mực hoặc quy ước mà các thành viên trong gia đình thống nhất cùng thực hiện.

Gia phong là những giá trị tốt đẹp đã được thực hành lâu dài, dần trở thành nếp sống và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Có thể nói, gia quy góp phần tạo nên gia phong. Một gia đình có những nguyên tắc rõ ràng, được người lớn làm gương và con cháu tự giác thực hiện qua nhiều năm sẽ từng bước hình thành một nếp nhà tốt đẹp.

Mỗi gia đình nên có gia quy

Cuộc sống hiện đại khiến các thành viên trong gia đình ngày càng có nhiều môi trường sinh hoạt, học tập và làm việc khác nhau. Chính vì vậy, mỗi gia đình nên thống nhất một số gia quy cơ bản để cùng nhắc nhở nhau về trách nhiệm, cách ứng xử và những giá trị cần gìn giữ.

Gia quy không nhất thiết phải dài hay mang tính áp đặt. Điều quan trọng là dễ hiểu, phù hợp với hoàn cảnh của gia đình và được áp dụng công bằng cho cả người lớn lẫn trẻ nhỏ.

Có thể tham khảo những nguyên tắc sau:

1. Kính trọng tổ tiên, hiếu kính ông bà, cha mẹ.
Con cháu cần biết ơn công lao sinh thành, dưỡng dục; quan tâm, chăm sóc và phụng dưỡng ông bà, cha mẹ khi tuổi cao, sức yếu.

2. Kính trên, nhường dưới.
Người nhỏ tuổi biết lễ phép với người lớn; người lớn yêu thương, bao dung, làm gương và tôn trọng con cháu.

3. Giữ lời ăn tiếng nói có văn hóa.
Không xúc phạm, chửi mắng, miệt thị hoặc dùng lời nói làm tổn thương người thân. Khi bất đồng cần trao đổi bình tĩnh, có lý có tình.

4. Anh chị em phải biết yêu thương, đoàn kết và giúp đỡ nhau.
Không vì tiền bạc, tài sản, đất đai hay lợi ích cá nhân mà làm mất tình cảm gia đình.

5. Mỗi người đều phải có trách nhiệm với gia đình.
Không ỷ lại, không phó mặc việc nhà, chăm sóc cha mẹ hoặc trách nhiệm chung cho một thành viên khác.

6. Trẻ nhỏ phải biết chào hỏi, thưa gửi và lễ phép.
Từ nhỏ cần được hướng dẫn cách xưng hô đúng vai vế, biết cảm ơn, xin lỗi và tôn trọng người khác.

7. Người trưởng thành phải tự lập trong lao động và cuộc sống.
Khuyến khích con cháu chăm chỉ học tập, lao động chân chính, không sống dựa dẫm hoặc trông chờ hoàn toàn vào cha mẹ.

8. Gia đình có việc thì cùng chung tay.
Khi có hiếu, hỷ, giỗ chạp, người thân đau ốm hoặc gặp khó khăn, các thành viên tùy điều kiện nên quan tâm và chia sẻ trách nhiệm.

9. Quan tâm đến người cao tuổi, người yếu thế và người gặp khó khăn.
Trong gia đình không để ai bị bỏ quên chỉ vì tuổi cao, bệnh tật hoặc hoàn cảnh kinh tế khó khăn.

10. Tôn trọng sự khác biệt giữa các thế hệ.
Con cháu cần lắng nghe người đi trước; người lớn cũng cần tôn trọng suy nghĩ, nghề nghiệp, cuộc sống và những lựa chọn chính đáng của người trẻ.

11. Có lỗi phải biết nhận lỗi và sửa lỗi.
Không bao che cái sai chỉ vì tình thân. Người lớn làm sai cũng cần biết xin lỗi con cháu, bởi sự gương mẫu là cách giáo dục tốt nhất.

12. Sống trung thực, giữ chữ tín.
Không gian dối với người thân, không lợi dụng quan hệ gia đình vì lợi ích cá nhân và đã hứa thì cố gắng thực hiện.

13. Tôn trọng tài sản chung và tài sản riêng.
Những vấn đề liên quan đến tiền bạc, đất đai, thừa kế hoặc tài sản chung cần được trao đổi công khai, rõ ràng, tránh để phát sinh mâu thuẫn.

14. Giữ gìn truyền thống tốt đẹp của gia đình và dòng họ.
Khuyến khích con cháu tìm hiểu tổ tiên, quê hương, gia phả, những người có công và những câu chuyện tốt đẹp của các thế hệ trước.

15. Khuyến học, khuyến tài, coi trọng tri thức.
Tạo điều kiện cho con cháu học tập, rèn luyện nghề nghiệp; biểu dương tinh thần vượt khó và những thành tích đạt được bằng năng lực chân chính.

16. Sống và làm việc theo pháp luật.
Không làm những việc trái pháp luật, trái đạo đức hoặc gây ảnh hưởng xấu đến bản thân, gia đình và cộng đồng.

17. Không để tệ nạn làm tổn hại gia đình.
Mỗi thành viên cần có ý thức tránh xa cờ bạc, ma túy, bạo lực và những hành vi có thể làm suy kiệt kinh tế, sức khỏe hoặc hạnh phúc gia đình.

18. Vợ chồng tôn trọng, chia sẻ và cùng có trách nhiệm.
Không coi việc gia đình, nuôi dạy con cái hay chăm sóc cha mẹ là trách nhiệm riêng của một người.

19. Không phân biệt đối xử giữa các thành viên.
Con trai hay con gái, con trưởng hay con thứ, người giàu hay người còn khó khăn đều cần được tôn trọng và đối xử công bằng.

20. Việc chung của gia đình cần được bàn bạc trên tinh thần dân chủ.
Những vấn đề quan trọng nên trao đổi rõ ràng, lắng nghe ý kiến của các thành viên, hạn chế áp đặt và giữ sự đồng thuận.

21. Giữ gìn danh dự gia đình bằng chính cách sống của mình.
Danh dự không nằm ở địa vị hay của cải mà trước hết được tạo nên từ nhân cách, sự tử tế, trách nhiệm và cách mỗi người ứng xử với xã hội.

22. Không đưa mâu thuẫn gia đình lên mạng xã hội để xúc phạm nhau.
Những bất đồng nên được giải quyết trực tiếp, bình tĩnh và tôn trọng đời tư của các thành viên.

23. Biết tiết kiệm, không hoang phí.
Trân trọng thành quả lao động, sử dụng tiền bạc hợp lý, giáo dục con trẻ biết quý trọng thức ăn, đồ dùng và tài sản gia đình.

24. Duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ.
Khuyến khích con cháu thường xuyên thăm hỏi ông bà, người thân; có điều kiện thì tham dự các dịp sum họp, giỗ chạp, lễ Tết và hoạt động chung của dòng họ.

Gia quy chỉ thực sự có ý nghĩa khi người lớn thực hiện trước, con trẻ noi theo sau. Sẽ khó yêu cầu trẻ lễ phép nếu người lớn thường xuyên nói năng thiếu tôn trọng; cũng khó dạy con hiếu thảo nếu chính cha mẹ thờ ơ với ông bà.

Vì vậy, gia quy không nên chỉ là những điều dành riêng để “dạy con”, mà phải là những nguyên tắc ứng xử chung cho mọi thành viên.

Vì sao phải dạy con cháu từ nhỏ?

Một đứa trẻ không học cách cư xử chỉ bằng những lời nhắc nhở. Phần lớn những thói quen đầu tiên được hình thành bằng việc quan sát người lớn.

Nếu trong gia đình, cha mẹ luôn lễ phép với ông bà, trẻ sẽ dần hiểu cách kính trọng người lớn tuổi. Nếu cha mẹ thường xuyên hỏi han, chăm sóc ông bà, trẻ sẽ hiểu rằng quan tâm đến người thân là một phần tự nhiên của cuộc sống. Nếu người lớn có lỗi mà biết xin lỗi, trẻ cũng sẽ hiểu rằng nhận sai không phải là mất thể diện.

Ngược lại, sẽ rất khó dạy trẻ phải nói năng lễ phép nếu hằng ngày chúng thường xuyên chứng kiến người lớn quát mắng nhau.

Vì vậy, giáo dục gia phong trước hết không nằm ở lời nói mà nằm ở tấm gương của người lớn.

Bữa cơm cũng có thể là nơi dạy gia phong

Một trong những không gian gần gũi nhất để truyền nếp nhà là bữa cơm gia đình.

Trẻ có thể học cách chờ người thân, mời ông bà, cha mẹ trước khi ăn; biết chia sẻ món ăn, không chỉ chọn phần ngon cho mình; biết trân trọng công sức của người chuẩn bị bữa ăn và hạn chế lãng phí.

Những việc rất nhỏ ấy dần hình thành ý thức tôn trọng và biết nghĩ đến người khác.

Gia phong không nhất thiết phải bắt đầu bằng những buổi giáo dục nghiêm trang. Nhiều giá trị có thể được truyền lại ngay bên mâm cơm, trong một cuộc trò chuyện hoặc qua cách cả nhà cùng giải quyết một công việc.

Dòng họ là nơi con cháu hiểu thêm về cội nguồn

Nếu gia đình là nơi đầu tiên hình thành nếp sống thì dòng họ giúp mở rộng nhận thức của trẻ về mối quan hệ giữa các thế hệ.

Trong những dịp giỗ tổ, chạp mộ, gặp mặt họ tộc hay lễ Tết, trẻ có cơ hội gặp những người mà ngày thường ít tiếp xúc. Qua đó, các em dần biết ai thuộc đời trên, ai thuộc cùng thế hệ, người nào là bác, chú, cô, cậu, dì hay anh chị em họ.

Quan trọng hơn, trẻ hiểu rằng phía sau gia đình nhỏ của mình còn có một cộng đồng lớn hơn được nối với nhau bằng huyết thống, ký ức và nguồn cội.

Một đứa trẻ biết tên ông bà, biết quê hương của tổ tiên, biết mình thuộc chi nào, nhánh nào sẽ dễ hình thành ý thức về cội nguồn hơn một đứa trẻ hoàn toàn xa lạ với lịch sử gia đình.

Gia quy của dòng họ cũng cần có giới hạn phù hợp

Bên cạnh gia quy của từng gia đình, một dòng họ có thể xây dựng những quy ước chung về thờ cúng tổ tiên, quản lý từ đường, giỗ họ, khuyến học, tương trợ, sử dụng quỹ họ, bảo tồn gia phả hoặc tổ chức các hoạt động chung.

Tuy nhiên, gia quy của dòng họ nên hướng tới khuyến khích và gắn kết, không can thiệp quá sâu vào đời sống riêng của từng gia đình.

Những khoản đóng góp nên rõ ràng, công khai và phù hợp điều kiện thực tế; hạn chế tạo áp lực cho những gia đình khó khăn. Các quyết định chung nên được trao đổi dân chủ, tôn trọng ý kiến khác nhau và đặt sự đoàn kết lâu dài của dòng họ lên trên lợi ích cá nhân.

Gia phong phải được gìn giữ nhưng cũng cần phù hợp với thời đại

Không phải điều gì thuộc về quá khứ cũng nhất thiết phải giữ nguyên.

Những tập tục không còn phù hợp, gây bất bình đẳng, áp đặt hoặc tạo gánh nặng cho các thành viên cần được nhìn nhận lại.

Kính trọng người lớn không đồng nghĩa với việc người trẻ không được bày tỏ quan điểm. Hiếu thảo không đồng nghĩa với việc con cái phải từ bỏ cuộc sống riêng. Giữ gìn truyền thống cũng không có nghĩa là từ chối những thay đổi tiến bộ của xã hội.

Một gia đình có nền nếp là nơi người lớn được kính trọng, trẻ em được yêu thương; mỗi thành viên vừa có trách nhiệm với người thân, vừa được tôn trọng nhân cách và những lựa chọn chính đáng của mình.

Gia phong được truyền bằng cách sống

Gia phả có thể ghi lại tên tuổi và mối quan hệ giữa các thế hệ. Gia quy có thể ghi lại những điều một gia đình mong muốn cùng nhau thực hiện. Nhưng để những giá trị ấy tiếp tục tồn tại, điều quan trọng nhất vẫn là cách mỗi thế hệ sống và đối xử với thế hệ tiếp theo.

Một lời chào được người lớn nhắc bằng sự nhẹ nhàng.

Một lần cha mẹ dẫn con về thắp hương cho tổ tiên.

Một bữa giỗ để trẻ biết thêm một người bác, người chú.

Một câu chuyện về ông bà được kể lại trong bữa cơm.

Một hành động chăm sóc cha mẹ già mà con trẻ được chứng kiến mỗi ngày.

Từng việc nhỏ như vậy góp phần hình thành nếp nhà.

Gia quy là những điều gia đình cùng thống nhất để thực hiện; gia phong là những điều tốt đẹp đã trở thành nếp sống; còn gia giáo chính là quá trình trao truyền những giá trị ấy cho thế hệ sau.

Khi mỗi gia đình có những nguyên tắc đúng đắn, người lớn biết làm gương, con cháu biết kính trọng cội nguồn, yêu thương người thân và sống có trách nhiệm, những giá trị tốt đẹp của gia đình và dòng họ sẽ được tiếp nối bền vững qua nhiều thế hệ.