Chạp mả là gì? Các hoạt động trong Lễ Chạp mả

Cuối năm, khi công việc đồng áng đã vãn, những người đi làm ăn xa bắt đầu trở về quê và trong mỗi gia đình dần xuất hiện không khí chuẩn bị đón Tết, nhiều dòng họ lại có thêm một cuộc hẹn đặc biệt: ngày Chạp mả.

Đó là ngày con cháu cùng nhau tìm về nơi an nghỉ của ông bà, tổ tiên; phát cỏ, quét dọn, sửa sang phần mộ, thắp nén hương tưởng niệm những người đã khuất. Sau công việc ngoài nghĩa trang thường là lễ cúng tại nhà, từ đường hoặc nhà thờ họ và bữa cơm sum họp của con cháu. Nhưng Chạp mả không chỉ là một ngày đi “dọn mộ”. Đằng sau phong tục ấy là ý thức về nguồn cội, là trách nhiệm của người đang sống đối với người đã khuất và cũng là dịp để những người cùng huyết thống tìm về bên nhau sau một năm xa cách.

Chạp mả là gì?

Có thể hiểu một cách đơn giản, Chạp mả là hoạt động thăm viếng, chăm sóc, sửa sang mồ mả và tưởng niệm ông bà, tổ tiên, thường được gia đình hoặc dòng họ tổ chức vào một thời điểm đã thành lệ.

Tên gọi “Chạp mả” đặc biệt quen thuộc ở nhiều địa phương miền Trung. Một số nơi gọi là chạp mộ, tảo mộ, xủi mả hoặc có những cách gọi địa phương khác.

Trong nhiều làng quê vùng Bình – Trị – Thiên, tục chạp mả đã được duy trì qua nhiều thế hệ. Hoạt động này có thể diễn ra vào tháng Chạp, nhưng ngày cụ thể tùy theo truyền thống của từng làng, từng dòng họ và từng gia đình; vì vậy không nên xem một ngày nhất định là quy định chung cho tất cả mọi nơi.

Có dòng họ tổ chức Chạp mả chung cho toàn họ. Sau đó từng chi, nhánh hoặc từng gia đình tiếp tục chăm sóc phần mộ của ông bà trực hệ.

Có địa phương còn có Chạp mả làng, tưởng niệm những bậc tiền nhân có công khai canh, lập làng hoặc những người đã khuất không còn thân nhân trực tiếp chăm nom.

Do đó, Chạp mả vừa có tính chất gia đình, vừa có thể mang ý nghĩa cộng đồng.

Vì sao người xưa coi trọng ngày Chạp mả?

Trong quan niệm truyền thống, người qua đời không có nghĩa là hoàn toàn tách khỏi gia đình. Con cháu vẫn nhớ ngày mất, chăm sóc phần mộ, thờ cúng và kể lại những câu chuyện về ông bà cho thế hệ sau.

Bởi vậy, trước khi bước sang một năm mới, việc con cháu tìm về nơi tổ tiên an nghỉ mang ý nghĩa như một cuộc trở về với cội nguồn.

Người đang sống sửa sang phần mộ của người đã khuất.

Người lớn chỉ cho con trẻ biết mộ của ông bà, cụ kỵ ở đâu.

Những người lâu ngày không gặp có dịp cùng làm một công việc chung.

Anh em, con cháu từ nhiều nơi lại ngồi cùng nhau trong một bữa cơm.

Chính những điều ấy khiến Chạp mả trở thành một phong tục có khả năng gắn kết nhiều thế hệ trong một dòng họ.

Ở một số địa phương Quảng Bình, việc Chạp mả cuối năm được xem là sinh hoạt quan trọng của dòng tộc; những người làm ăn, công tác xa quê thường cố gắng trở về để cùng gia đình thăm viếng, vệ sinh mộ phần và tưởng nhớ tổ tiên.

Chạp mả thường được tổ chức khi nào?

Nhiều nơi tổ chức vào tháng Chạp âm lịch, tức khoảng thời gian chuẩn bị đón Tết Nguyên đán. Chính từ thời điểm này mà tên gọi “Chạp mả” trở nên quen thuộc.

Tuy nhiên, không phải tất cả các dòng họ đều tổ chức cùng một thời gian.

Có nơi tiến hành từ cuối tháng Mười Một âm lịch.

Có họ chọn một ngày cố định đầu tháng Chạp.

Có nơi Chạp mả họ trước, sau đó mới đến Chạp mả từng chi, từng gia đình.

Ở một số vùng khác, việc tảo mộ lại gắn nhiều hơn với tiết Thanh minh.

Vì vậy, ngày Chạp mả nên tuân theo lệ đã được duy trì của chính dòng họ, thay vì cố áp dụng lịch của nơi khác.

Trước ngày Chạp mả cần chuẩn bị những gì?

Với một dòng họ đông người, công việc thường được chuẩn bị trước.

Trưởng họ, trưởng chi hoặc người được giao phụ trách có thể thông báo ngày giờ để con cháu chủ động sắp xếp công việc.

Đồng thời cần xác định những phần mộ sẽ được chăm sóc, chuẩn bị dụng cụ và phân chia công việc.

Những vật dụng thực tế có thể gồm cuốc, xẻng, dao phát cỏ, chổi, găng tay, dụng cụ thu gom rác, nước uống và một số vật liệu cần thiết nếu có phần mộ phải sửa chữa nhỏ.

Phần lễ tùy theo phong tục mỗi nơi. Có gia đình chuẩn bị hương, hoa, nước, trái cây; có dòng họ chuẩn bị lễ cúng đầy đủ hơn.

Điều quan trọng không phải ở việc lễ vật nhiều hay ít mà là sự trang nghiêm, phù hợp điều kiện và truyền thống gia đình.

Các hoạt động thường có trong Lễ Chạp mả

1. Con cháu tập trung

Đến ngày đã thống nhất, các thành viên tập trung tại nhà trưởng họ, trưởng chi, từ đường hoặc một địa điểm quen thuộc.

Đây cũng là thời gian mọi người điểm lại công việc, chia nhóm và hướng dẫn những người trẻ chưa biết vị trí các khu mộ.

Ở những dòng họ lớn, việc tổ chức rõ ràng rất cần thiết, bởi khu mộ có thể rộng hoặc các phần mộ nằm ở nhiều vị trí khác nhau.

2. Đến phần mộ tổ tiên

Con cháu cùng đến nghĩa trang hoặc khu lăng mộ của dòng họ.

Một số nơi có tập quán trước tiên đến thắp hương tại ngôi mộ của vị tổ hoặc người thuộc vai vế cao nhất, sau đó mới tiến hành các công việc ở những phần mộ còn lại. Đây là một tập quán được ghi nhận tại một số vùng của Quảng Bình, nhưng không phải nghi thức bắt buộc ở mọi dòng họ.

Đối với người trẻ, đây là dịp rất tốt để người lớn chỉ dẫn:

“Đây là mộ cụ tổ.”

“Đây là ông nội của ông.”

“Nhánh gia đình mình bắt đầu từ cụ này.”

Những bài học về gia phả đôi khi được truyền lại chính từ những cuộc trò chuyện rất tự nhiên như vậy.

3. Phát cỏ, quét dọn khu mộ

Đây là phần công việc dễ nhìn thấy nhất của ngày Chạp mả.

Cỏ dại được phát sạch.

Lá cây, cành khô và rác được thu gom.

Lối đi giữa các phần mộ được dọn lại.

Bia mộ được lau sạch để tên tuổi, ngày tháng có thể đọc rõ.

Những phần đất bị sạt hoặc lún có thể được chỉnh lại trong phạm vi phù hợp.

Việc chăm sóc mồ mả không nhất thiết phải biến thành xây dựng thật lớn hoặc thật đẹp. Quan trọng hơn là phần mộ được giữ sạch sẽ, nguyên vẹn và có người chăm nom.

4. Kiểm tra, sửa chữa những phần mộ xuống cấp

Qua thời gian, bia mộ có thể nghiêng, chữ bị mờ, nền bị lún hoặc cây cối mọc làm ảnh hưởng đến kết cấu.

Ngày Chạp mả là dịp để dòng họ kiểm tra những vấn đề ấy.

Các hư hỏng nhỏ có thể được xử lý ngay. Nếu cần xây dựng hoặc tu bổ lớn, nên ghi nhận để dòng họ bàn bạc và thực hiện vào thời điểm thích hợp.

Không nên tùy tiện thay đổi bia, di chuyển mộ hoặc sửa chữa lớn khi chưa có sự thống nhất giữa những người có trách nhiệm trong gia đình, dòng họ.

5. Thắp hương tưởng nhớ

Sau khi phần mộ được chăm sóc sạch sẽ, con cháu thắp hương tưởng niệm.

Đây thường là thời khắc lắng lại nhất của ngày Chạp mả.

Người trước một ngôi mộ có thể là con, cháu, chắt hoặc đã cách người nằm dưới mộ nhiều thế hệ. Có người thậm chí chưa từng gặp cụ khi còn sống.

Nhưng thông qua gia phả và lời kể của những người đi trước, họ biết rằng người đang được tưởng nhớ chính là một phần trong hành trình dẫn đến sự hiện diện của gia đình hôm nay.

Vì vậy, một nén hương không chỉ dành cho người đã mất mà còn thể hiện thái độ của người đang sống đối với cội nguồn.

6. Tìm và chăm sóc những phần mộ lâu ngày ít người lui tới

Một ý nghĩa đẹp của Chạp mả là không chỉ quan tâm phần mộ gần nhất của gia đình mình.

Trong khu mộ họ có thể có những ngôi mộ rất lâu đời, những nhánh đã chuyển đi nơi khác hoặc người mất không còn hậu duệ sống gần quê.

Nếu xác định được đó là thành viên của dòng họ, việc cùng nhau chăm sóc cũng thể hiện trách nhiệm chung đối với tổ tiên.

Ở một số làng quê miền Trung, tục chạp mả còn mở rộng tới những phần mộ hoặc nơi tưởng niệm những người không còn thân nhân trực tiếp, thể hiện tính cộng đồng của phong tục này.

7. Làm lễ tại từ đường hoặc gia đình

Sau khi công việc ngoài khu mộ hoàn thành, một số dòng họ trở về từ đường, nhà thờ họ hoặc nhà trưởng tộc để thực hiện lễ tưởng niệm.

Nghi thức có thể khác nhau giữa từng nơi.

Có họ đọc văn khấn hoặc văn tế.

Có nơi trưởng họ đại diện dâng hương.

Có gia đình chỉ tổ chức một nghi thức đơn giản trước bàn thờ tổ tiên.

Không cần thiết phải tạo ra một khuôn mẫu chung cho tất cả các dòng họ. Điều quan trọng là giữ được sự trang nghiêm và phù hợp với truyền thống đã có.

8. Con cháu cùng dùng bữa

Sau phần lễ thường là bữa cơm của gia đình hoặc dòng họ.

Nếu chỉ nhìn bên ngoài, đây có thể giống một bữa ăn đông người. Nhưng trong đời sống dòng họ, bữa cơm sau Chạp mả có một ý nghĩa đặc biệt.

Đó là lúc những người sống xa quê gặp lại nhau.

Người lớn hỏi thăm công việc, sức khỏe.

Trẻ nhỏ làm quen với anh chị em họ.

Những câu chuyện về ông bà, người xưa hoặc những việc trong họ lại được kể.

Nhờ vậy, mối quan hệ vốn có thể ngày càng xa vì khoảng cách địa lý được nối lại.

Chạp mả cũng là ngày “học gia phả” của con cháu

Gia phả trên giấy hay trên máy tính cho chúng ta biết tên người, năm sinh, đời thứ mấy và thuộc chi nào.

Nhưng khi đứng giữa khu mộ tổ tiên, những thông tin ấy trở nên cụ thể hơn rất nhiều.

Một người cha có thể chỉ cho con:

“Đây là mộ ông cố của con.”

“Từ cụ này sinh ra ba nhánh.”

“Gia đình mình thuộc nhánh thứ hai.”

“Người nằm ở kia là em của cụ.”

Chỉ trong một buổi như vậy, đứa trẻ có thể hiểu được nhiều điều về gia đình mà đọc một sơ đồ phả hệ chưa chắc đã hình dung hết.

Vì vậy, nếu điều kiện cho phép, nên cho trẻ em và thanh niên tham dự Chạp mả.

Không nhất thiết bắt trẻ làm những công việc nặng. Các em có thể quét lá, nhặt cỏ, lau bia, thắp hương hoặc đơn giản là đi theo người lớn và nghe kể chuyện.

Sau nhiều năm, chính những đứa trẻ ấy sẽ trở thành người biết khu mộ ở đâu, biết tổ tiên là ai và tiếp tục hướng dẫn thế hệ sau.

Chạp mả là dịp kiểm tra và bổ sung gia phả

Ngày Chạp mả cũng là thời điểm rất thuận lợi để chỉnh lý thông tin gia phả.

Khi đi qua từng ngôi mộ, người phụ trách gia phả có thể kiểm tra họ tên, năm sinh, năm mất trên bia; đối chiếu với thông tin đang lưu trong phả.

Nếu phát hiện khác biệt, nên chụp ảnh và ghi chú để tiếp tục xác minh.

Có thể ghi lại tọa độ hoặc vị trí từng phần mộ.

Có thể chụp ảnh toàn cảnh khu mộ và từng bia mộ.

Có thể đánh dấu mộ thuộc đời nào, chi nào, nhánh nào.

Có thể hỏi người cao tuổi về những ngôi mộ chưa xác định rõ.

Đối với gia phả số, những thông tin này đặc biệt hữu ích. Hồ sơ của một thành viên đã mất có thể liên kết với ảnh bia mộ, vị trí khu mộ và quan hệ phả hệ. Nhờ đó, con cháu ở xa sau này vẫn có thể tìm hiểu được nơi an nghỉ của tổ tiên.

Những điều nên lưu ý khi tổ chức Chạp mả

Chạp mả là phong tục đẹp, nhưng cách tổ chức cũng nên phù hợp với cuộc sống hiện đại.

Không nên đặt nặng lễ vật. Nhà khá giả hay còn khó khăn đều có thể tưởng nhớ tổ tiên bằng sự thành tâm. Không nên để việc đóng góp cho Chạp mả trở thành gánh nặng.

Không nên phân biệt người đóng góp nhiều hay ít. Giá trị của một thành viên trong dòng họ không được đo bằng số tiền họ đóng trong một ngày giỗ hay Chạp mả.

Không nên biến Chạp mả thành tiệc tùng quá mức. Bữa ăn nhằm tạo sự sum họp, không nên để rượu bia hoặc những cuộc vui làm mất ý nghĩa ban đầu.

Không đốt vàng mã, hương hoặc lửa tùy tiện tại khu vực có cỏ khô. Nghĩa trang vào mùa hanh khô có nguy cơ cháy rất cao.

Không tự ý phá bỏ bia mộ hoặc những dấu tích cũ. Một tấm bia dù đã mờ có thể là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu gia phả sau này.

Không nên vì tranh luận về vai vế, tiền bạc hoặc đất mộ mà gây mất đoàn kết. Nếu có vấn đề cần giải quyết, nên bàn bạc riêng trên tinh thần tôn trọng.

Giữ phong tục nhưng không nên để trở thành gánh nặng

Giữ gìn truyền thống không có nghĩa là mọi chi tiết của một lễ Chạp mả phải được thực hiện giống hệt hàng trăm năm trước.

Con cháu ngày nay sinh sống ở nhiều nơi, công việc và điều kiện gia đình khác nhau. Một người không thể về dự vì ở xa không có nghĩa là họ quên tổ tiên.

Dòng họ có thể thông báo ngày Chạp mả sớm hơn để mọi người chủ động.

Người không về được có thể đóng góp phù hợp hoặc gửi lời tưởng nhớ.

Gia phả điện tử có thể đăng thông tin, hình ảnh sau ngày Chạp mả để con cháu xa quê cùng theo dõi.

Các khoản thu chi chung nếu có nên minh bạch.

Những công việc nặng nên được phân chia phù hợp với sức khỏe, tuổi tác.

Phong tục sẽ sống lâu hơn khi người tham gia cảm thấy đó là một cuộc trở về tự nguyện và có ý nghĩa, chứ không phải một nghĩa vụ nặng nề.

Điều còn lại sau một ngày Chạp mả

Cuối buổi, cỏ quanh những ngôi mộ đã được phát sạch. Bia mộ đã được lau. Hương cũng đã tàn. Mọi người lại trở về với công việc và cuộc sống của mình.

Nhưng giá trị của ngày Chạp mả không dừng lại ở một khu nghĩa trang đã được dọn sạch.

Một đứa trẻ đã biết thêm tên của cụ mình.

Một người trẻ lần đầu biết gia đình thuộc chi nào.

Những người họ hàng lâu ngày gặp lại nhau.

Một tấm bia cũ được chụp lại để bổ sung vào gia phả.

Một câu chuyện của người cao tuổi được kể cho thế hệ sau.

Và mỗi người khi rời khu mộ đều hiểu thêm rằng trước mình đã có rất nhiều thế hệ.

Chạp mả vì thế không chỉ là chăm sóc nơi an nghỉ của người đã khuất. Đó còn là dịp người đang sống tìm lại mối liên hệ với tổ tiên, với họ hàng và với chính nguồn gốc của mình.

Mồ mả rồi cũng chịu dấu vết của thời gian, nhưng khi con cháu vẫn còn biết đường trở về, còn nhớ tên người nằm lại và còn cùng nhau gìn giữ ký ức ấy, thì sợi dây giữa các thế hệ vẫn chưa bao giờ bị đứt.